Czynniki wyzwalające stres. Oznaki stresu

Otoczenie, w jakim przebiega proces socjalizacji młodego człowieka obfituje w wiele sytuacji sprzyjających powstawaniu stresu. Jego źródłem mogą być niepowodzenia we własnym działaniu.

Źródłem stresu są wszelkie sytuacje konfliktowe, zachowania i wypowiedzi dorosłych, które stanowią formę kontroli nad dzieckiem oraz te, które zbyt mocno ingerują w prywatność. Ograniczenia oraz wymuszanie bezwzględnego posłuszeństwa, podniesiony głos, krzyk, przy braku poszanowania odmienności zachowań i poglądów dzieci, akceptacji ich inności, odbieranie im prawa do wyrażania własnych poglądów i przekonań, to podstawowy czynnik rodzący stres. Młodzi ludzie wykazują brak wiedzy o skutecznym komunikowaniu się z innymi, nie reagują na komunikaty rozmówcy. Wynika to z ubóstwa doświadczeń, jakie mają w zakresie wymiany informacji, dotyczy ich ilości i jakości, małej różnorodności. Tak jest w przypadku dzieci, którym dom rodzinny dostarczał wzorców porozumiewania się: wzajemnych pretensji i żądań, nie licząc się z drugą osobą.

Rozmawiając z dziećmi nie możemy ich ranić, ani tracić opanowania nad sobą. Przyczyną niekontrolowanego przebiegu rozmowy jest też niewykorzystanie wiedzy posiadanej przez dorosłych rozmówców (rodziców, nauczycieli). Dzieje się to wtedy, gdy zachowanie jest podporządkowane nagromadzonym i przez długi czas niewyrażanym uczuciom lub sytuacji zagrożenia, złości itp. Sytuacje, w których koncentrujemy się na sobie, przestajemy dostrzegać innych są wyjątkowo stresujące dla naszych młodocianych rozmówców.

Dorośli oczekują, że dzieci i młodzież będą korzystały z ich wskazówek, porad, podporządkowując się nakazom podejmowanym "dla dobra dziecka". W oddziaływaniu na nich uciekają się do metod karania i różnego rodzaju ograniczeń.
Porozumiewanie się rodziców i dzieci wymaga zmian samych w sobie.

Porozumiewania można się nauczyć jak każdej innej umiejętności. Można posiąść nowy, przyjazny stosunek do dziecka. Trzeba je zrozumieć. Nigdy nie zrozumiemy drugiej osoby, jeżeli nie poznamy i nie zrozumiemy samego siebie. Musimy znać i kontrolować swoje stany wewnętrzne - rozszerzajmy swoją świadomość! Dzieci wychowywane w atmosferze miłości, akceptacji, zrozumienia i poszanowania są przyjaźnie nastawione wobec dorosłych i siebie nawzajem. W wieku dojrzewania każdy nastolatek przeżywa wiele stresów i strategia unikania jest najbardziej powszechnym sposobem radzenia sobie z trudnościami życiowymi i negatywnymi emocjami.

Środki odurzające są łatwo dostępnym sposobem pozwalającym na szybkie uwolnienie się od stresu. Słaba zdolność krytycznego myślenia i przewidywania przyszłości u młodzieży powoduje, że najważniejsza jest natychmiastowa nagroda w postaci "psychologicznej ulgi", niż odległe, negatywne konsekwencje.
Zadaniem dorosłych jest tworzenie sytuacji, których proces socjalizacji dzieci będzie przebiegał w sposób pożądany społecznie. Szczególna rola przypada nauczycielowi, jako osobie odpowiedzialnej za kształtowanie osobowości uczniów. Niektórzy nauczyciele tworzą klimat społeczny, w którym dzieci dobrze się czują, chcą pracować chętnie i efektywnie.

Inni zaś wprowadzają atmosferę nerwowości, wpływają tym samym na powstawanie napięć i zagrożeń u swych podopiecznych. Częstym źródłem stresu może być nauczyciel, który swoimi działaniami prowadzi uczniów do bezsilności, rezygnacji, do mniej, czy bardziej manifestowanej agresji. Interakcje edukacyjne, w tym werbalne i niewerbalne, sprowadzają się do tworzenia atmosfery życzliwości przez gesty, uśmiech, akceptację dla wysiłków dzieci i ich dążeń. Klimat wzajemnej życzliwości w szkole ma także znaczenie terapeutyczne, występuje wtedy, kiedy nauczyciel w komunikacji z uczniem stosuje zasadę tzw. dwupodmiotowości interakcji.

Sytuacje wywołujące stres
- sytuacje wymagające szybkiego przetworzenia informacji o określonej objętości i złożoności, przekraczającej możliwości percepcyjne lub intelektualne, sytuacje stanowiące przeciążenie dla człowieka;
- trudne lub nierozwiązywalne zadania;
- utrudnienia, zakłócenia (hałas, ograniczony czas na wykonanie zadania);
- oddziaływanie szkodliwych bodźców z otaczającego środowiska;
- zaburzenia funkcji fizjologicznych, na przykład jako rezultat choroby,
- bezsenności, używania narkotyków;
- dolegliwości fizyczne;
- deprywacja snu;
- bodźce bólowe;
- izolacja i pozbawienie wolności;
- frustracja;
- nacisk grupy i ostracyzm w stosunku do człowieka;
- sytuacja nowości;
- podejmowanie decyzji (zwłaszcza ryzykownych), rozwiązywanie problemów;
- sytuacje braku kontroli nad wydarzeniami;
- deprywacja sensoryczna (ograniczenie lub pozbawienie bodźców zmysłowych do organizmu);
- oczekiwanie na pojawienie się przykrego zdarzenia (czas przed ważnym egzaminem, sprawdzianem, zabiegiem chirurgicznym itp.);
- niepewność co do czasu pojawienia się stresowa (niepewność, kiedy spotka nas coś złego) bardziej stresuje niż sytuacja, w której czas pojawienia się stresowa jest znany;
- nagła niedobra wiadomość, na którą nie byliśmy przygotowani;
wcześniejsze nastawienie wpływa, czy bodziec oceniamy jako mniej lub bardziej stresujący.

Zmiany fizjologiczne:
- wzrost poziomu niektórych hormonów we krwi i w moczu; wzrost poziomu glukozy we krwi; przyspieszenie tętna; wzrost ciśnienia tętniczego;
- suchość w jamie ustnej;
- wzmożone wydzielanie potu; rozszerzenie źrenic;
- utrudnione oddychanie; naprzemienne uczucie gorąca i zimna;
- wrażenie dławienia w gardle.

Zmiany psychologiczne:
- poczucie napięcia; rozdrażnienie; nerwowość; agresywność; zmęczenie; poczucie osamotnienia;
- tęsknota; apatia;
- przygnębienie; depresja;
- poczucie winy i wstydu; obniżona samoocena;
- brak koncentracji;
- trudności w zapamiętywaniu i przypominaniu; rozkojarzenie; niezdolność podejmowania decyzji; nadmierne uwrażliwienie na krytykę.

Zmiany w zachowaniu:
- zwiększona pobudliwość;
- niepokój, podniecenie ruchowe, drżączka; impulsywność działania; wyładowania emocjonalne;
- zaburzenia mowy, nerwowy śmiech;
- wzmożony apetyt lub jego utrata;
- skłonność do ulegania nałogom (narkotyki, alkohol, papierosy).